Dünyaca Ünlü 12 İşitme Engelli Müzisyen ve Başarı Hikâyeleri

Tarihe geçen 12 işitme engelli müzisyen; Ludwig van Beethoven, Thomas Edison, Bob Dylan, Steve Lukather, Chris Martin, Mandy Harvey, Pete Townshend, Brian Wilson, Eric Clapton, Ozzy Osbourne, Neil Young ve Ayşegül Yılmaz’dır. Müzik endüstrisinin zirvesinde yer alan bu dehalar, kariyerleri boyunca yoğun akustik uyaranlara maruz kalmaları veya çeşitli fizyolojik etkenler sonucunda ciddi duyma sorunlarıyla yüzleşmişlerdir. İşitme sağlığının kaybı, sadece mekanik bir sorun değil insanın dış dünyayla kurduğu duygusal ve sanatsal köprünün sarsılmasıdır. Bu sanatçıların sessizlikle verdikleri mücadele, kulak sağlığını korumanın ve erken odyolojik müdahalenin ne kadar kritik olduğunu hepimize oldukça çarpıcı bir şekilde göstermektedir.

Ludwig van Beethoven

Klasik müziğin efsanevi ismi Beethoven, duyma yetisi ile müzik arasındaki ilişkinin en çarpıcı ve en çok konuşulan örneğidir. Yirmili yaşlarının sonlarına doğru duymada zorluklar yaşamaya başlayan sanatçının durumu yıllar geçtikçe ilerleyen ve sonunda tamamen sessizliğe gömülmesine neden olan iç kulak kaynaklı, nörosensöriyal olarak tanımlanan bir işitme kaybıydı.

İç kulağımızdaki o hassas sinir ağlarının zamanla yorulması ve işlevini yitirmesi anlamına gelen bu durum bestecinin dünyasını yavaş yavaş değiştirmiştir. İlk başlarda doğadaki ince sesleri, mesela kuş cıvıltılarını duymakta zorlanmış, sonsuz bir çınlama ile mücadele etmiş, bu nedenle bestelerinde yavaş yavaş bas notalara, yani o derin ve kalın seslere daha fazla yer vermeye başlamıştır.

Beethoven’ın yaşadığı bu durumun altında yatan olası tıbbi sebepler şunlardır:

• Kurşun zehirlenmesi (en muhtemel sebep)
• Otoskleroz
• Paget hastalığı
• Sifiliz

Tamamen sağır olduğu o zorlu dönemlerde Beethoven pes etmemiş ve sesleri hissetmenin yeni bir yolunu bulmuştur. Piyanosuna tahta veya metal bir çubuk yerleştirip diğer ucunu dişlerinin arasına sıkıştırarak, piyanonun o güçlü titreşimlerini doğrudan kafatası kemikleri üzerinden rezonans oluşturarak başarmıştır. Aslında bu yöntem bugün modern tıpta kullandığımız kemik yoluyla iletim yapan işitme cihazlarının atası sayılır.  Hasarlı olan kulak zarını ve orta kulağı tamamen es geçerek, sesi doğrudan titreşim olarak kemikten sinirlere gönderme mantığı, günümüzde ileri derece kayıplar yaşayan pek çok hastaya yeniden ses dünyasının kapılarını aralamaktadır.

Thomas Edison

Ses kayıt teknolojisinin mucidi olan ve müziğin evlerimize kadar ulaşmasını sağlayan Thomas Edison, aslında çocukluk yıllarından itibaren ciddi bir duyma problemi yaşıyordu. Geçirdiği çocukluk hastalıkları nedeniyle Edison’ın hem orta kulağındaki mekanik ses iletim sistemi hem de iç kulağındaki sinirsel algı sistemi zarar görmüştü. Biz bu duruma karmaşık veya mikst tip işitme kaybı diyoruz. İşin ilginç yanı Edison bu durumu hayatını karartan bir engel olarak değil tam tersine dış dünyanın o dikkat dağıtıcı gürültülerinden uzaklaşmasını sağlayan bir avantaj olarak görmüştür.

Edison’ın bu durumdan çıkardığı kişisel avantajlar şunlardır:

• Derin odaklanma
• Gürültüden izolasyon
• Taktil duyarlılık

Edison da tıpkı Beethoven gibi kemik iletiminin gücünü keşfetmişti. İcat ettiği ve müzik çalan o ilk gramofonların ahşap kasasını dişleriyle ısırarak, sesin kalitesini, müziğin tınısını dişlerinden kafatasına yayılan titreşimlerle analiz ediyordu. Günümüzde bu tarz karmaşık kayıpları tedavi ederken, orta kulaktaki mekanik sorunu bazen küçük bir cerrahi müdahale ile çözüyor, iç kulaktaki sinirsel zayıflığı ise sesi son derece doğal bir şekilde yükselten, kişinin ihtiyacına göre ince ayar yapılabilen akıllı işitme cihazlarıyla destekliyoruz.

Bob Dylan

Modern folk ve rock müziğin yaşayan efsanesi Bob Dylan, on yıllar boyunca sahnelerde, o devasa hoparlörlerin hemen önünde durarak sanatını icra etmiştir. Yıllarca bu kadar yüksek sese maruz kalmak, yaşın ilerlemesiyle ortaya çıkan o doğal duyma kaybıyla birleştiğinde kulağı oldukça yıpratır. İç kulağımızı çimlerle kaplı bir alan gibi düşünün; yüksek ses dalgaları bu çimlerin, yani hassas tüy hücrelerinin üzerine basıp onları ezer ve zamanla o çimler bir daha ayağa kalkamaz hale gelir.

Gürültüye bağlı hücresel hasarın temel sonuçları şunlardır:

• Tüy hücre ölümü
• Tiz ses kaybı
• Konuşmayı anlama/ayırt etme güçlüğü

Dylan, müziğin o ince detaylarını, stüdyodaki bas ve tiz dengesini yeniden duyabilmek için gelişmiş teknolojilerden destek almaktan hiç çekinmemiştir. Müzisyenler için üretilen modern dinleme ve duyma sistemleri, sesi sıradan bir hoparlör gibi dümdüz yükseltmez. Müziğin en kısık fısıltısından, baterinin o en güçlü vuruşuna kadar hiçbir detayı bozmadan, sesi boğuklaştırmadan ve en önemlisi doğallığını kaybettirmeden kulağa iletir. Bu teknolojik doğrusallık sayesinde sanatçı, sahnede kendi sesini ve enstrümanını stüdyo kalitesinde duymaya devam edebilir.

Steve Lukather

Efsanevi rock grubu Toto’nun virtüöz gitaristi Steve Lukather, kırk yılı aşkın süre sahnelerde olmanın bedelini özellikle ince ve tiz sesleri duymakta zorlanarak ödemiştir. İşitme desteği almaya başladığında müzisyenlerin en sık karşılaştığı o büyük sorunla yüzleşmiştir: Duyduğu sesin son derece metalik, yapay veya sanki eski bir radyodan geliyormuş gibi hissettirmesi. Bir müzisyen için gitarının o sıcak, akustik tınısını yapay bir şekilde duymak gerçekten çok can sıkıcı bir durumdur.

Modern cihazların bu yapaylık sorununu çözmek için kullandığı donanımlar şunlardır:

• Ultra hızlı işlemciler
• Yapay zeka algoritmaları
• Gecikme önleyici sistemler

Bu yapaylığın sebebi aslında basittir. Cihaz sesi dışarıdan alır, işler ve kulağa verir. Fakat bu işlem sırasında oluşan milisaniyelik bir gecikme, kulağa doğal yollardan sızan sesle çarpışır ve yankılı, metalik bir his yaratır. Günümüzün o ultra hızlı, yapay zeka ile çalışan sistemleri, sesi o kadar hızlı işler ki bu gecikme tamamen ortadan kalkar. Dışarıdan gelen doğal sesle, cihazın ürettiği ses kusursuz bir uyum içinde birleşir ve sanatçı müziğin o doğal ritmini, zamanlamasını ve sıcaklığını tekrar hissetmeye başlar.

Chris Martin

Dünyaca ünlü Coldplay grubunun solisti Chris Martin, tam bir duyma kaybından ziyade yıllardır şiddetli bir kulak çınlaması ile mücadele etmektedir. Kulak çınlaması dediğimiz şey, aslında kulaktaki yorgunluğun ve yaklaşan bir hasarın en erken uyarı sistemidir. Biz buna bazen gizli işitme kaybı da deriz; standart testlerde her şey normal görünse bile, kulak sürekli yüksek sese maruz kalmaktan dolayı stres altındadır ve beyne sahte sinyaller, yani çınlama sesleri gönderir.

Bu aşamada uygulanan koruyucu adımlar şunlardır:

• Akustik filtreler
• Bilişsel terapiler
• Özel monitörler

Hasar kalıcı bir işitme kaybına dönüşmeden önce müdahale etmek hayati önem taşır. Martin, sahne performanslarında özel olarak kendi kulak yapısına göre üretilmiş kulak içi monitörler kullanır. Bu sistemler, stadyumdaki o kontrolsüz ve tehlikeli gürültüyü tamamen dışarıda bırakır ve sanatçıya sadece duyması gereken müziği, son derece güvenli ve kısık bir seviyede iletir. Ayrıca çınlamanın yarattığı o stres ve gerginlikle başa çıkmak için uygulanan ses terapileri, kişinin zihinsel olarak çok daha rahatlamasını sağlar.

Mandy Harvey

Mandy Harvey’nin inanılmaz hikayesi, insan beyninin ve duyularımızın ne kadar muazzam bir uyum yeteneğine sahip olduğunu gösterir. Yirmili yaşlarında geçirdiği bir doku hastalığı nedeniyle işitme sinirleri zarar görmüş ve ses dünyasıyla bağı tamamen kopmuştur. Bu durum iç kulaktaki salyangoz yapısının değil doğrudan o sesi beyne taşıyan sinir otoyolunun bozulmasıdır. Klasik yöntemler veya sesi sadece yükselten cihazlar bu durumda işe yaramaz çünkü yolu taşıyacak sinir kalmamıştır.

• Mandy’nin müziği algılamakta kullandığı alternatif ipuçları şunlardır:
• Görsel takip
• Zemin titreşimleri
• Bedensel ritim

Bu noktada beynin mucizevi yeniden yapılanma gücü devreye girer. Harvey, sahnede şarkı söylerken ayakkabılarını çıkarır ve müziğin, özellikle bas notaların zemin üzerinden yayılan titreşimlerini ayak tabanlarıyla, vücuduyla hisseder. Ritimleri görsel ipuçlarıyla birleştirerek muhteşem bir şekilde şarkı söylemeye devam eder. Bu durum bize, duyma eyleminin sadece kulakla sınırlı olmadığını; dokunma, görme ve hissetme gibi diğer duyularımızın da eksik olan parçayı tamamlamak için nasıl harika bir şekilde birlikte çalışabildiğini kanıtlar.

Pete Townshend

The Who grubunun kurucusu ve gitaristi Pete Townshend, rock müzik tarihinin gördüğü en şiddetli ve gürültülü sahne şovlarından birinde, hemen yanında patlayan bir görsel efekt ve devasa hoparlörler nedeniyle ani bir akustik travma yaşamıştır. Bu ani ve aşırı yüksek ses patlaması, sadece duyma yetisini zayıflatmakla kalmamış; aynı zamanda günlük hayattaki sıradan seslere karşı bile aşırı duyarlılık ve fiziksel acı hissetme durumu olan hiperakuziyi tetiklemiştir.

Hiperakuzinin kişide yarattığı şikayetler şunlardır:

• Fiziksel ağrı
• Aşırı duyarlılık
• Ses intoleransı

Bu gibi durumlarda en büyük yanlış, sesten tamamen kaçıp karanlık ve sessiz bir odaya saklanmaktır. Çünkü beyin sessiz kaldıkça, en ufak sese bile daha büyük tepkiler vermeye başlar. Çözüm, kulağı tıpkı zayıflamış bir kası çalıştırır gibi yavaş yavaş ve kontrollü bir şekilde normal ses seviyelerine yeniden alıştırmaktır. Rahatlatıcı beyaz gürültü üreten zarif cihazlarla ve kişinin tolerans seviyesine özel olarak planlanan duyarsızlaştırma egzersizleriyle, beynin sese verdiği o aşırı ve acı verici tepki zamanla normale döndürülür.

Brian Wilson

Efsanevi The Beach Boys grubunun müzikal beyni Brian Wilson, çocukluk yıllarından itibaren sadece bir kulağında tam bir işitme kaybı ile yaşamıştır. Tek taraflı sağırlık dışarıdan çok fark edilmese de kişinin hayatını inanılmaz zorlaştıran bir durumdur. Çift kulakla duymak, bize sesin hangi yönden geldiğini gösterir ve kalabalık ortamlarda arka plan gürültüsünü süzmemizi sağlar. Sadece bir kulağınız duyduğunda, sesin sağdan mı soldan mı geldiğini anlamak imkansızlaşır ve kalabalık bir ortamda konuşulanlar tamamen birbirine girer.

Tek taraflı işitme kaybının (sağırlığın) yarattığı zorluklar şunlardır:

• Yön tayini kaybı
• Gürültüde anlama sorunu
• Baş gölgesi etkisi

Fakat Wilson bu durumu bir engele dönüştürmek yerine, müzik tarihinde çığır açan tek kanallı kayıt teknikleri geliştirerek adeta sanata dönüştürmüştür. Günümüzde bu sorunu yaşayan kişiler için çok zekice tasarlanmış sistemler kullanıyoruz. Hiç duymayan kulağın üzerine yerleştirilen küçük bir mikrofon, o yönden gelen tüm sesleri toplar ve başın etrafından kablosuz bir sinyalle diğer taraftaki sağlıklı kulağa aktarır. Böylece kişi, sağır olan tarafından biri seslendiğinde dahi bunu rahatça fark edebilir ve çevresiyle olan bağını tam anlamıyla geri kazanır.

Eric Clapton

Gitarın efsanevi ismi Eric Clapton, hayatın doğal akışı içinde ilerleyen yaşın getirdiği işitme yorgunluğu ile gençlik yıllarında sahnelerde maruz kaldığı yüksek sesin ortak etkisini yaşamaktadır. Clapton’ı asıl zorlayan şey sadece sesleri kısık duyması değil özellikle sessiz ortamlarda, gece uyumaya çalışırken veya kitap okurken ortaya çıkan şiddetli kulak çınlamasıdır. Bu çınlama öylesine yorucudur ki beyni sürekli meşgul eder ve kişinin dikkatinin dağılmasına, inanılmaz bir zihinsel yorgunluk hissetmesine yol açar.

Tinnitus maskeleme teknolojisinin faydaları şunlardır:

• Zihinsel rahatlama
• Odaklanma artışı
• Uyku kalitesi

Bu gibi durumlarda kullanılan modern çözümler çok yönlü çalışır. Bir yandan dışarıdaki sesleri, konuşmaları, müziğin eksik kalan ince tonlarını netleştirip yükseltirken; diğer yandan tıpkı bir arka plan müziği gibi okyanus dalgaları, hafif bir rüzgar sesi veya su şırıltısı gibi rahatlatıcı sesler üretir. Beyin bu hoş seslere odaklanarak o rahatsız edici iç çınlamayı arka plana iter ve unutur. Bu sayede kişinin sürekli bir şeyleri duymaya çalışmaktan kaynaklanan o ağır zihinsel yükü ortadan kalkar.

Ozzy Osbourne

Heavy metal müziğin öncülerinden ve ikonik isimlerinden Ozzy Osbourne, hayatı boyunca insan kulağının dayanma sınırlarının çok üzerinde, uçak motoru gürültüsüne eşdeğer desibellerde müziğe maruz kalmıştır. Bunun sonucunda iç kulağındaki hücreler büyük ölçüde harap olmuştur. Bu tarz çok ileri derece kayıplarda ortaya çıkan çok ilginç ve hastayı oldukça yoran bir durum vardır; biz buna rekrutman diyoruz. Bu durumdaki bir kişi hafif bir fısıltıyı, normal bir konuşmayı hiç duyamazken; aniden çarpan bir kapı sesi veya hafifçe yükselen bir müzik notasında inanılmaz bir rahatsızlık ve kulak ağrısı hisseder.

Rekrutman fenomeninin kişideki etkileri şunlardır:

• Aniden rahatsızlık
• Ses tahammülsüzlüğü
• Algı bozulması

İşte modern odyolojinin ve teknolojinin sihri burada devreye girer. Gelişmiş işlemcilere sahip cihazlar, adeta akıllı bir ses mühendisi gibi çalışır. Fısıltıları ve duyulmayan yumuşak sesleri çok ciddi oranda yükseltir ve anlaşılır hale getirir. Ancak ortamda aniden köpek havlaması, korna sesi veya çok yüksek bir müzik sesi oluştuğunda, cihaz bunu milisaniyeler içinde fark eder ve sesi hastanın kulağına zarar vermeyecek güvenli bir seviyede tutarak baskılar. Böylece hasta hem duymak istediklerini duyar hem de o ani gürültü patlamalarından korunmuş olur.

Neil Young

Neil Young, sadece gitar riffleriyle değil aynı zamanda dijital çağın getirdiği düşük kaliteli ses formatlarına karşı açtığı savaşla da bilinir. Kendi yaşadığı işitme zorlukları ve kulak çınlaması, onu sesin en doğal, en bozulmamış ve en zengin haline, yani yüksek çözünürlüklü analog sese yöneltmiştir. Çünkü internette veya standart dijital platformlarda dinlediğimiz sıkıştırılmış ses dosyaları, aslında müziğin içinden pek çok detayın atılmasıyla küçültülür.

Düşük kaliteli sesin olumsuzlukları şunlardır:

• Zihinsel yorgunluk
• Detay kaybı
• İşitme çabası artışı

İşitme sistemi zaten zayıflamış olan bir kişi, bu eksik ve düşük kaliteli sesleri dinlediğinde, beyni o aradaki boşlukları doldurmak için ekstra bir çaba harcamaya başlar. Biz buna dinleme eforu diyoruz. Neil Young’ın ısrarla savunduğu yüksek çözünürlüklü, zengin ve kayıpsız ses, aslında duyma rehabilitasyonunun temel felsefesidir. Doğru ayarlanmış bir cihaz, çevredeki tüm akustik detayları en zengin ve dolgun haliyle kulağa sunduğunda, beyin rahatlar, o eksikleri tamamlamak için boşuna yorulmaz ve kişi dinlemenin keyfine yeniden varır.

Ayşegül Yılmaz

Türkiye’nin gururu olan başarılı piyanist Ayşegül Yılmaz, doğuştan gelen oldukça ileri derecedeki duyma kaybına rağmen müziğin zirvesine çıkmayı başarmış harika bir örnektir. Onun bu inanılmaz başarı hikayesi, doğru zamanda atılan adımların bir insanın hayatını nasıl tamamen değiştirebileceğini bize çok net bir şekilde gösterir. Bebeklik döneminde, beynin sesleri öğrenme ve anlamlandırma kapasitesinin en yüksek olduğu o ilk kritik aylarda duruma müdahale etmek her şeyin anahtarıdır.

Erken müdahale sürecinin temel adımları şunlardır:

• Yeni doğan taraması
• Erken cihazlandırma
• İşitsel rehabilitasyon
• Düzenli odyolojik takip

Profesyonel bir piyanistin duyması gereken şeyler, sıradan bir insanın günlük hayatta duyduğu sokak seslerinden veya basit konuşmalardan çok daha detaylıdır. Bu yüzden yapılan ayarlamalar, bir terzinin kişiye özel takım elbise dikmesi kadar hassastır. Odyoloji pratiğinde, piyanonun o geniş klavyesindeki her bir notanın frekans karşılığı tek tek hesaplanır. Özel ölçüm araçlarıyla cihazdan çıkan sesin kulak zarına ne kadar ulaştığı milimetrik olarak test edilir. Bu inanılmaz özenli çalışma sayesinde sanatçı, notalar arasındaki en ince duyguyu, müziğin o muazzam ritmini ve tınısını kusursuz bir şekilde hissedebilir.

Dr. Ody. Emel Uğur

1982 yılında Çanakkale’de doğan Odyolog Emel Uğur, işitme ve denge sağlığı alanındaki akademik ve klinik çalışmalarıyla Türkiye’de öne çıkan uzmanlardan biridir. Meslek hayatına İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde başlamış, burada 15 yıl boyunca pediatrik odyoloji, otolojik hastalıklar ve vestibüler sistem bozuklukları üzerine yoğunlaşmıştır. 2015 yılından bu yana Acıbadem Sağlık Grubu bünyesinde görev yapmakta, çalışmalarını Acıbadem Altunizade Hastanesi ve Acıbadem Mehmet Ali Aydınlar Üniversitesi çatısı altında sürdürmektedir.

İstanbul Aydın Üniversitesi Odyoloji Doktora Programı mezunu olan Odyolog Uğur, tezinde EEG ve sanal gerçeklik teknolojilerini kullanarak hareket hastalığının beyin haritalandırmasını incelemiştir. Akademik olarak Acıbadem Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Odyometri Programı Başkanı ve öğretim üyesi olarak görev yapmakta, odyoloji eğitimine ve bilimsel üretime önemli katkılar sunmaktadır.

Klinik ve bilimsel ilgi alanları arasında vestibüler rehabilitasyon, sanal gerçeklik tabanlı denge terapileri, pediatrik odyoloji, işitme kayıpları ve yaşlı bireylerde bilişsel-vestibüler işlevler yer almaktadır. Auris Nasus Larynx, Frontiers ve Journal of Audiology and Otology gibi uluslararası dergilerde yayımlanan makaleleri ve kitap bölümleriyle odyoloji alanında bilimsel gelişime yön veren isimlerden biridir.