Kulak Kristalleri Oynadığında Ne Yapmak Lazım?

Kulak kristalleri oynadığında, baş hareketleriyle ortaya çıkan ani baş dönmesi ve dengesizlik hissi yaşanır. Bu durum Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo (BPPV) olarak adlandırılır ve iç kulaktaki kristallerin yer değiştirmesiyle meydana gelir.

BPPV atakları genellikle başı sağa sola çevirmek, yataktan kalkmak veya öne eğilmek gibi hareketlerle tetiklenir. Şiddetli dönme hissi birkaç saniye sürer ancak tekrarlayıcı olabilir.

Tanıda, hasta öyküsü ve pozisyon testleri kullanılır. Kristallerin yer değiştirdiği yarım daire kanalı belirlenerek uygun manevra tedavisi uygulanır. Bu sayede kristaller yerine yönlendirilir.

Tedavide en sık kullanılan yöntem Epley manevrasıdır.Epley manevrası posterior (arka) kanal için uygun olan bir manevradır. Anatomik özellikler nedeniyle BPPV en sık bu kanalda görülür. Ayrıca Brandt-Daroff egzersizleri evde uygulanabilir. Düzenli egzersiz ve hekim kontrolü ile şikâyetler büyük ölçüde azalır.

Kulak Kristalleri Nedir ve Neden Oynar?

Kulak kristallerini hayal ederken aklınıza çok büyük, parıltılı taşlar gelmesin. Aslında son derece minik, kalsiyum karbonattan oluşan incecik parçacıklardır. Tıp dilinde “otolit” ya da “otokonya” adı verilir. İç kulakta, özellikle de “utrikul” ve “sakkul” denen keseciklerin içinde bulunur. Bu kristallerin birincil görevi, vücudun konumu, hızı, doğrultusu ve ivmesi dair beyne bilgi sağlamaktır. Nasıl ki bir pusulanın ibresi kuzeyi göstermek için ufak bir manyetik kuvvete ihtiyaç duyar, kulak kristalleri de yerçekimi ve hareket değişikliklerini algılayarak dengenin korunmasına yardımcı olur.

Düşünün ki kulak kristalleri, çok hassas bir jel benzeri zarın üzerinde oturan minik çakıl taşları gibi. Başınızı öne eğdiğinizde veya yana çevirdiğinizde, bu çakıl taşları yerçekiminin etkisiyle hafifçe hareket eder ve alttaki duyu hücrelerini uyarır. Beyin, bu uyarıları okuyarak “Şu an başım öne eğik” veya “Sağa bakıyorum” diye konumunuzu anlar. Normalde bu kristaller gayet sabit bir şekilde jel kıvamındaki tabakanın içinde durur. Ancak bazen yerlerinden kopup, dengenizi algılayan kanal sistemine (yarım daire kanalları) doğru kaçabilirler. İşte “kulak kristallerinin oynaması” dediğimiz şey tam olarak budur.

Peki neden oynar bu kristaller? Birden fazla sebep var. Zamanın etkisiyle, yani yaş almaya bağlı olarak o jel tabaka esnekliğini kaybedebilir ve kristallerin tutunması zorlaşır. Başını sert bir şekilde vurmak veya aniden çekmek de kristalleri yerinden edebilir. Bazen de bilmediğimiz, mikroskobik düzeydeki değişimler veya enfeksiyonlar iç kulak yapısına zarar verip, bu hassas taşları serbest bırakır. Susuzluk başlı başına bir risk faktörüdür. Tüm bunlar baş dönmesi ve denge kaybı gibi belirtilere yol açabilir.

Bu kristallerin oynama nedenini, eski bir dolaptaki tozlu kitapların zamanla raflardan kayıp düşmesine benzetebiliriz. Dolap (iç kulak), kitaplar (kristaller) ve rafları tutan delici pimler (jel tabakası) zamanla yıpranır. Hafif bir sarsıntı bile kitapların kayıp başka bir bölmeye düşmesine yol açar. Sonuç? Aradığınız kitabı (dengenizi) bulmak zorlaşır! Ama panik yapmanıza gerek yok, çünkü basit ve etkili yöntemlerle bu “kitapları” tekrar yerine koymak mümkündür.

Kulak Kristallerinin Oynadığını Nasıl Anlarsınız?

Kulak kristallerinin oynadığını anlamanın en belirgin yolu, kısa süreli ama oldukça şiddetli baş dönmesi atakları yaşamanızdır. Özellikle de ani hareketler—mesela sabah yataktan kalkarken, başınızı geri atarak yukarı doğru bakmaya çalışırken veya yatakta sağdan sola dönerken—size “dünya etrafımda dönüyor, üstelik çok hızlı” hissi verebilir. Bu his, tipik olarak bir dakikadan kısa sürer ama sonrasında sanki bir dalganın üstünde sallanıyormuşsunuz gibi hafif bir sersemlik kalabilir.

Baş dönmesine eşlik edebilecek diğer ipuçları şunlardır:

• Gözlerde istemsiz hareket (nistagmus). Gözlerin sağa-sola veya yukarı-aşağı ritmik atması şeklinde görülebilir.
• Bulantı ve (nadiren) kusma. Yoldaki bozukluk yüzünden araç tutmasına benzer bir histir.
• Dengesizlik veya sendeleme hissi. Yürürken bir tarafa doğru çekiliyormuş gibi hissedebilirsiniz.
• Odaklanma zorluğu ve bulanık görme.

Düşünsenize, evinizdeki eşyalar düzenli dururken her şey yolundadır. Bir sabah uyandığınızda koltuklar, masa, sandalye yer değiştirip ortalık karışsa ne olurdu? Şaşkına döner, ne tarafa yürürseniz yürüyün yolunuzun kesildiğini hissederdiniz. İşte kulak kristallerinin yer değiştirmesi de tam olarak böyle bir karmaşa yaratır. Beyin, hareket sensörlerinden çelişkili veriler alır ve “Başım mı dönüyor, yoksa dünya mı?” diye şaşırır.

Eğer kulak kristallerinizin oynadığından şüpheleniyorsanız, basit bir test olan “Dix-Hallpike testi” ile bu durum çoğu zaman doğrulanabilir. Sağlık uzmanları, başınızı ve vücudunuzu belirli açılarda hareket ettirir ve gözlerinizdeki hareketlere bakarlar. Eğer belirli bir pozisyonda klasik baş dönmesi ve nistagmus ortaya çıkarsa, BPPV (Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo) adı verilen bu tablo büyük ihtimalle kristallerin yer değiştirmesinden kaynaklanıyor demektir.

Kulak Kristallerini Yerinden Çıkaran Nedenler Nelerdir?

“Kulak kristalleri durduk yere niye yer değiştirsin ki?” diye merak edebilirsiniz. Aslında bu sorunun yanıtı epey çeşitli. İlk akla gelen başlıklar şunlardır:

• Yaş ilerledikçe vücudumuzun birçok sistemi gibi iç kulaktaki jel benzeri tabaka da esnekliğini kaybeder. Tıpkı zamanla deforme olan bir kauçuk top gibi… Bu da kristallerin tutunduğu yapının zayıflamasına neden olur. Yani bir nevi “bağlar eskisi kadar güçlü olmadığından” kristaller daha kolay kopar.
• Başınıza ya da boynunuza aldığınız sert bir darbe, kristallerin yerinden oynaması için en yaygın tetikleyicilerden biridir. Trafik kazası, düşme veya sporda yaşanan çarpışma gibi durumlarda kulak içindeki yapı sarsılır. Hani bir kutuda duran boncukları hızla sallarsanız boncuklar birbirine karışır ya, işte travma da buna benzer bir etki yaratır.
• Orta kulak veya iç kulak enfeksiyonları, dokularda ödem ya da yapısal hasara neden olabilir. Bu hasar, kristalleri tutan jel tabakasını zayıflatır. Örneğin şiddetli bir kulak enfeksiyonu sonrasında bazı kişilerde ani baş dönmesi atakları gelişebilir.
• Bazı insanlar genetik olarak daha zayıf kulak yapısına veya belirli proteinlerin eksikliğine sahip olabilir. Böyle durumlarda kristaller daha kolay yerinden kopma eğilimindedir.
• Özellikle baş ve boyun bölgesini defalarca hızlı şekilde hareket ettiren meslekler veya spor dalları, kristallerin yer değiştirme riskini artırabilir. Dansçılar, jimnastikçiler veya inşaat işçileri bu tabloyu daha sık yaşayabilir.
• Kulak veya çevre dokularda yapılan bazı ameliyatlar, istemeden de olsa iç kulak sıvılarının dengesini bozabilir. Bazen genel anestezi sonrası yatış pozisyonuna bağlı bile kristaller yerinden oynayabilir.

Bu sebepleri bir tatlı tarifi gibi düşünün: Un, şeker, yumurta hepsi belli ölçülerde bir araya gelince bir kek oluşur. Kulak kristallerinin yerinden oynaması da genelde birkaç faktörün üst üste binmesiyle meydana gelir. Tek bir darbe ya da tek bir yaşlanma belirtisi değil belki de ufak tefek birçok değişiklik seneler içinde birikir ve kristallerin yerinden kopması için uygun zemini hazırlar.

Kulak Kristalleri Oynadığında Hangi Belirtiler Ortaya Çıkar?

“Kulak kristallerim mi oynuyor?” sorusunu aklınıza getirecek bazı tipik işaretler vardır. En öne çıkan belirti, pozisyon değişikliğine bağlı aniden gelişen baş dönmesidir. Örneğin sabah yataktan kalkmak istediğinizde gözlerinizi açar açmaz oda sanki hızla dönüyor gibi hissedebilirsiniz.

Bunun dışında yaşanabilecek belirtiler şöyle sıralanabilir:

• Kısa Süreli ancak Şiddetli Vertigo Atakları: Bu ataklar genelde 30 saniyeden 1 dakikaya kadar sürer ve aniden kesilir. Ancak geri kalan birkaç dakikada hafif sersemlik ve güvensizlik hissi sürebilir.
• Denge Kaybı ve Sendeleme: Bazen ayağa kalktığınızda birkaç saniye ayaklarınız yere sağlam basmıyor gibi hissedebilirsiniz. Bir tarafa çekiliyor ya da basamakları yanlış adımlıyor gibi bir algı oluşabilir.
• Gözlerde Titreme, sıçrayıcı göz hareketleri (Nistagmus): Başınızı belirli açılarla çevirdiğinizde gözlerin istemsizce ve kontrolsüzce atlamasıdır. Bu durum kristallerin yarım daire kanallarında akışa engel oluşturduğunu gösterir.
• Bulantı, Kusma: Bazı insanlarda bu baş dönmesi, mide bulantısı ve hatta kusmaya varacak kadar etkili olabilir. Tıpkı bir tekne yolculuğunda dalgaların şiddetli olduğu durumlarda yaşanan “deniz tutması” hissine benzetilebilir.
• Kulak Çınlaması veya Dolgunluk Hissi: Her ne kadar BPPV’nin ana belirtisi olmasa da kulakta basınç değişikliği veya çınlama hissi bazen tabloya eşlik edebilir.
• Anksiyete veya Hareket Korkusu: Sık tekrarlayan ataklar, kişinin başını hareket ettirmekten korkmasına yol açabilir. “Acaba yine başım döner mi?” kaygısı günlük aktiviteleri de kısıtlamaya başlar.

Bu belirtilerin bazıları, farklı iç kulak rahatsızlıklarında da görülebilir. Örneğin Meniere hastalığında da baş dönmesi ve kulakta çınlama vardır. Ancak BPPV’deki fark, baş dönmesinin çoğunlukla çok kısa ve belirli hareketlerle tetiklenmesidir. Dolayısıyla doğru tanı koymak adına, belirtileri dikkatle izlemek önemlidir. Bir tür “dedektiflik” işi gibi düşünülebilir: Başınız hangi durumda ve nasıl döndüğünde, ne kadar süreyle devam ettiğinde, neler eşlik ettiğinde ipuçlarını toplayarak doktora anlatmak teşhisi kolaylaştırır.

Kulak Kristallerinin Oynaması Vertigo’ya Neden Olabilir mi?

“Kulak kristalleri vertigoya neden olur mu?” sorusuna kısa yanıt: Evet, hatta en yaygın vertigo sebeplerinden biridir. BPPV (Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo) adıyla bilinen tablo çoğu zaman kristallerin yarım daire kanallarına kaçmasıyla ortaya çıkar. Normalde bu kanallarda, başın dönüş hareketlerini algılayan sıvılar bulunur. Bu sıvılar yerçekimiyle veya kristallerle çok fazla etkileşime girmez. Ancak kulak kristalleri bu sıvının içine girdiğinde, hareket ettiğinizde gereksiz akım oluşturur ve beyne “Baş dönüyor!” şeklinde yanlış bir sinyal yollar.

Bunu bir bardak suyun içine küçük taşlar atmaya benzetebiliriz. Suyun sadece bardak sallandığında dalgalanması gerekirken, içine taş girdiğinde küçük dokunuşlarla bile hareketlenmeye başlar. İç kulakta da beklenmedik anda oluşan bu hareketlenme, beynin “Her yer dönüyor!” şeklinde panik sinyali almasına yol açar. Sonuç: Aniden gelen kısa ama yoğun bir baş dönmesi.

Tabii ki her vertigonun sebebi kulak kristalleri değildir. Migren, beyin sapı sorunları veya başka kulak hastalıkları da vertigo yapabilir. Ancak BPPV oldukça sık görülür ve nispeten “iyi huylu” bir durumdur. “İyi huylu” denmesinin sebebi, genellikle kalıcı bir iç kulak zedelenmesi olmadan tedavi edilebilmesidir. Yine de gündelik yaşam konforunu ciddi anlamda etkileyebildiği için “Basitmiş canım” diye düşünmemek gerekir. Nitekim, anlık baş dönmeleri bile araba kullanırken ya da merdiven inip çıkarken tehlikeli durumlar yaratabilir.

Bu sebeple eğer tekrar eden kısa vertigo atakları yaşıyorsanız, basit test ve manevralarla bunu doğrulatmak ve tedavisini görmek önemlidir. Tıpkı yerinden çıkmış bir dişliyi makineye tekrar takmak gibi; sorun basit ama yapılmadığında sistemin bütün işleyişini bozabilir.

Epley Manevrası Nedir ve Kulak Kristallerini Yeniden Yerleştirmede Nasıl Yardımcı Olur?

Epley manevrası, kulak kristallerinin yarım daire kanallarından tekrar utrikul içine yönlendirilmesi için geliştirilmiş özel bir baş ve vücut pozisyonlama yöntemidir. Adını, bu tekniği ilk tanımlayan Dr. John Epley’den alır. BPPV ataklarının tedavisinde en çok başvurulan ve en yüksek başarı oranına sahip yöntemlerden biridir.

Manevranın mantığı oldukça basittir: Yerçekimini ve doğru pozisyonlamayı kullanarak kristalleri adeta bir “labirentten” çıkarırız. Süreci şu şekilde hayal edin: Eğik bir yüzeyde yuvarlanan bilyeleri, hafif hafif döndürerek belirli bir noktaya yönlendirmeye çalışırsınız. Epley manevrasında da aynı fiziksel prensip söz konusudur. Kafayı belirli açılarla ve sırayla çevirerek, en sonunda kristallerin orijinal yuvalarına geri dönmelerini amaçlarız..

Epley manevrası çoğu zaman tek seansta bile rahatlama sağlayabilir. Ama bazı durumlarda tekrarlamak gerekir. “Bir kez yaptım, yine başım dönüyor” diyerek hemen pes etmemek önemlidir. Herhangi bir mekanik sistemdeki parça kaymasına benzer şekilde bazen birkaç tekrar gerekir ki o minik parçacıklar tam anlamıyla yuvasına otursun.

Elbette bu manevra sırasında aniden gelişen baş dönmesi korkutucu olabilir. Ancak uygulama genelde güvenlidir. Sağlık uzmanı tarafından yapıldığında, manevranın her aşamasında gözetim altında olursunuz ve oluşan vertigo kısa sürede geçer. Sonrası için ise birkaç saat boyunca ani baş hareketlerinden kaçınmanız önerilebilir. Böylece yerlerine oturan kristallerin tekrar etrafa dağılma riskini en aza indirmiş olursunuz.

Tüm bunlarla birlikte BPPV çeşitli varyantları olan bir tablodur. Her durumda Epley işe yaramaz.

Kulak Kristallerini Yerine Getirmek İçin Diğer Tedaviler Var mı?

Epley manevrası en bilinen yöntem olsa da BPPV ve kulak kristallerinin yer değiştirmesine yönelik farklı terapi seçenekleri de vardır. Her bir teknik, benzer prensiplerle çalışır: başın ve vücudun belirli pozisyonlarda tutulması, kristallerin kanaldan çıkartılması ve orijinal konumlarına yönlendirilmesi.

• Semont (Liberatory) Manevrası
• Lempert (Barbekü) Manevrası
• Gufoni
• Appiani Manevrası
• Yacovino Manevrası
• Head Hanging Manevrası

Hangi manevranın uygun olacağı klinisyenin karar vermesi gereken bir durumdur. Evde uygulanmaması gereklidir.

Bazı durumlarda düzenleyici ve serbestleştirici manevralar çok etkindir. Brandt-Daroff Egzersizleri veya Semont  bu gruba girer

Ayrıca otolit debrisi yarım daire kanallarında kaldığında bunu düzenlemek ve bireyin denge kontrolünü arttırmak için  Vestibüler Rehabilitasyon Terapisi çok etkindir.

Cerrahi Yöntemler ise nadir uygulanır. Çok iyi değerlendirilmesi gereken durumlardır.

Bu yöntemlerden hangisinin seçileceği, kristallerin hangi kanalda yer aldığına, hastanın genel sağlık durumuna ve daha önce uygulanan tedavilere verdiği yanıta bağlıdır. Genelde hepsinin ortak noktası, kristalleri tekrar “yuvaya” dönmeye ikna etmektir. Ama bazen farklı kanalların tutulması, farklı manevraları zorunlu kılar. Bu nedenle “Epley bana iyi gelmedi, başka yöntem yok mu?” diye umutsuzluğa kapılmamak gerekir; her vaka için bir B planı, hatta C planı mevcuttur.

Kulak Kristallerini Yeniden Konumlandırmada Yerçekiminin Rolü Nedir?

Günlük yaşamımızın her alanında hissettiğimiz yerçekimi, kulak kristallerini yeniden konumlandırma konusunda da başroldedir. Çünkü bu minik kalsiyum karbonat parçacıkları, yerçekimine duyarlı şekilde hareket eder. Nasıl ki elinize bir avuç kum aldığınızda parmaklarınız arasından yere dökülür, kulak kristalleri de yerçekimi yardımıyla “aşağıya” doğru süzülme eğilimindedir.

Yarım daire kanalları; önde, arkada ve yanlarda konumlanmış kıvrımlı tüplerdir. Kristaller yanlışlıkla bu kanallardan birine girdiğinde, başınızı hangi açıya eğerseniz eğin, kristal o kanalda serbestçe dolaşarak sıvının akışını bozar. Epley veya diğer manevralarda başınızı çeşitli açılara getirmek, “Buralarda dolaşan kristalleri ufak bir koridor açarak tekrar asıl yerine geri düşürmek” gibidir. Manzara şöyle canlanabilir: Elinizde küçük bir huni var ve içerisinden cam bilyeleri, yerçekimini kullanarak istediğiniz hedefe doğru yönlendiriyorsunuz.

Tabii bu işlem sırasında sabır önemlidir. “Hadi kristaller çabucak içinden aksın geçsin” diye her şeyi 5 saniyede bitirmek mümkün değildir. Çünkü başı her yeni pozisyona getirdiğinizde, kristallerin o pozisyona uyum sağlaması ve yerçekimi etkisiyle kanaldan kayıp çıkması belli bir zaman alır. Bu nedenle manevralarda genelde her aşamada 30 ila 60 saniye beklemek gerekir. Kristaller “dışarı atlıyor” gibi düşünmeyin; yavaş yavaş, yerçekiminin rehberliğinde hareket ederler.

Ayrıca günlük hayatta, dik durduğunuzda kristallerin doğal olarak utrikul içine düşmesine de sıklıkla yardımcı olan yine yerçekimidir. Eğer bu minik taşlar, uyku esnasında yanlış bir kanala kaydıysa ve siz sabah kalktığınızda aniden başınızı geriye attıysanız, “sert bir akıntı” oluşur ve kristaller iyice rahatsız edici boyutta hareketlenir. Fakat doğru manevrayla, kanaldan çıkış yolunu açtığınızda, yerçekimi en sadık yardımcınızdır. Onun sayesinde kristaller, doğru konumlarına geri yönlenebilir.

Kulak Kristalleri Oynadığında Doktora Ne Zaman Görünmelisiniz?

Bazı baş dönmeleri ufak bir halsizlik veya tansiyon dalgalanmasından kaynaklanabilir. Fakat “Her sabah yataktan kalkınca oda dönüyor,” ya da “Sağıma sola dönüyorum, başım bir anda fırıldak gibi dönüyor,” diyorsanız, bu işin kaynağında BPPV gibi bir iç kulak sorunu olma ihtimali yüksektir. Kendinizi güvende hissetmiyorsanız ve bu ataklar sık sık tekrarlıyorsa, bir uzmana görünmeniz yerinde olur.

Özellikle şu durumlar söz konusuysa, beklemeyip doktorla görüşmek iyi bir fikirdir:

• Baş Dönmesinin Süresi ve Şiddeti: Çok şiddetli ve gün içinde birden fazla tekrarlayan ataklar yaşıyorsanız veya ataklar birkaç dakikadan uzun sürüyorsa.
• İşitme Kaybı veya Çınlama: Baş dönmesine ek olarak kulakta belirgin bir işitme kaybı, çınlama veya dolgunluk hissi varsa, Meniere hastalığı, Labirentit  gibi başka sorunlar da gündeme gelebilir. Acilen değerlendirme yapılması gerekir.
• Diğer Nörolojik Belirtiler: Görme bozukluğu, kol-bacak güçsüzlüğü, konuşma güçlüğü, yüz felci belirtisi gibi başka sinir sistemi bulguları eşlik ediyorsa. Bu tür durumlar BPPV’den öte beyinle ilgili acil bir sorunu gösterebilir.
• Yürüme Bozukluğu veya Düşme Riski: Baş dönmeleri yüzünden ev içinde bile yürürken düşecek gibi hissediyorsanız, bu ciddi yaralanmalara yol açabilir. Tedavisi mümkün bir sorun için riske girmeye gerek yoktur.

BPPV yaşıyorsanız gerekli pozisyonel testlerin ardından uygun manevra ile kristallerin konumu düzeltilmeye çalışılacaktır. Her ne kadar BPPV, büyük ölçüde “zararsız” bir durum olarak bilinse de günlük hayat konforunu azaltması ve düşme gibi riskleri arttırması nedeniyle ciddiye alınmalıdır. Basitçe tedavi edilebilecek bir durumun, uzun süreli strese ve yaşam kalitesi düşmesine dönüşmesine gerek yoktur.

Dr. Ody. Emel Uğur

1982 yılında Çanakkale’de doğan Odyolog Emel Uğur, işitme ve denge sağlığı alanındaki akademik ve klinik çalışmalarıyla Türkiye’de öne çıkan uzmanlardan biridir. Meslek hayatına İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde başlamış, burada 15 yıl boyunca pediatrik odyoloji, otolojik hastalıklar ve vestibüler sistem bozuklukları üzerine yoğunlaşmıştır. 2015 yılından bu yana Acıbadem Sağlık Grubu bünyesinde görev yapmakta, çalışmalarını Acıbadem Altunizade Hastanesi ve Acıbadem Mehmet Ali Aydınlar Üniversitesi çatısı altında sürdürmektedir.

İstanbul Aydın Üniversitesi Odyoloji Doktora Programı mezunu olan Odyolog Uğur, tezinde EEG ve sanal gerçeklik teknolojilerini kullanarak hareket hastalığının beyin haritalandırmasını incelemiştir. Akademik olarak Acıbadem Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Odyometri Programı Başkanı ve öğretim üyesi olarak görev yapmakta, odyoloji eğitimine ve bilimsel üretime önemli katkılar sunmaktadır.

Klinik ve bilimsel ilgi alanları arasında vestibüler rehabilitasyon, sanal gerçeklik tabanlı denge terapileri, pediatrik odyoloji, işitme kayıpları ve yaşlı bireylerde bilişsel-vestibüler işlevler yer almaktadır. Auris Nasus Larynx, Frontiers ve Journal of Audiology and Otology gibi uluslararası dergilerde yayımlanan makaleleri ve kitap bölümleriyle odyoloji alanında bilimsel gelişime yön veren isimlerden biridir.