Yatarken ve Sırt Üstü Uzanırken Sallanma Hissi

Yatarken ve sırt üstü uzanırken sallanma hissi, iç kulağımızdaki yerçekimi sensörlerinin yatay konuma geçerken beyne hatalı sinyal iletmesiyle oluşan duyusal bir uyumsuzluktur. Beden dik duruştan yatay pozisyona geçerken yaşanan iletişim kopukluğu bu yanılsamayı doğrudan tetikler.

Dışarıdan yatak tamamen sabit ve beden hareketsiz görünse de sinir sistemindeki bu karmaşa kişiye şiddetli bir dalgalanma yaşatır. Zemin kayıyor veya teknede sallanıyor gibi hissetmek, yorgunluktan ziyade nörolojik algıdaki bu sapmadan kaynaklanır.

Sırt üstü uzanma anında beliren boşlukta süzülme hissi, denge organlarının değişen fiziksel eksene anında uyum sağlayamamasının net bir göstergesidir. Beyin, görsel referansları doğru okuyamadığında bedeni sürekli hareket halinde zanneder.

Gece dinlenmek için yastığa baş koyulduğunda başlayan bu algı durumu sistemin yerçekimine karşı geliştirdiği anlık bir uyum refleksidir.

Yatağa uzandığımızda neden birdenbire sallanma hissi yaşarız?

Bu karmaşık hissin temelinde, iç kulağımızın muazzam mimarisi ve yerçekimini algılama biçimimiz yatar. Kulak zarının çok daha derinlerinde, başımızın her türlü hareketini ve uzaydaki konumunu algılamakla görevli özel sensörler bulunur. Başımızı sağa sola çevirdiğimizde içindeki sıvıların hareketiyle açısal hızımızı ölçen yarım daire kanallarının yanı sıra asansörle inip çıkmak veya yatağa uzanmak gibi doğrusal hareketleri ve yerçekimini algılayan otolit organlar (utrikül ve sakkül) mevcuttur. Gün içinde ayaktayken yerçekimi bedenimize dikey olarak etki eder. Ancak uyumak için sırt üstü uzandığınızda, yerçekimi vektörü aniden yatay düzleme kayar. İç kulaktaki bu mikroskobik yerçekimi sensörleri, bu büyük eksen değişimini beyin sapına ve beyinciğe iletmek zorundadır. Eğer sağ ve sol kulaktaki sensörlerden gelen bilgiler arasında en ufak bir uyumsuzluk, gecikme veya hatalı iletim olursa beyin büyük bir karmaşa yaşar. Gözler karanlık bir odada kapalıyken dış dünyadan alınan görsel doğrulamalar da ortadan kalktığı için, beyin tamamen iç kulağın gönderdiği bu hatalı sinyallere bel bağlar. Sonuç olarak fiziksel olarak tamamen sabit durmanıza rağmen beyniniz bir yöne doğru kaydığınızı veya yatakta ritmik olarak dalgalandığınızı zanneder.

İnsanın uzaydaki konumunu algılamasını sağlayan ana bilgi kaynakları şunlardır:

• İç kulaktaki denge merkezleri
• Gözlerden gelen görsel referanslar
• Eklemlerden ve kaslardan gelen derin duyu sinyalleri

İç kulak kristalleri yerinden oynadığında yatakta sallanma nasıl gerçekleşir?

Yatağa yatıldığında veya sağdan sola dönüldüğünde aniden tetiklenen dalgalanma hissinin altında yatan en yaygın mekanik durumlardan biri, halk arasında kristal oynaması olarak bilinen tablodur. Normal şartlarda sadece yerçekimi sensörlerinin üzerinde, jelatimsi bir tabakanın içinde bulunması gereken kalsiyum karbonat kristalleri zaman zaman yerlerinden kopabilir. Kopan bu serbest döküntüler, yerçekiminin de etkisiyle başın dönüş hareketlerini algılayan yarım daire kanallarının içine süzülür. Siz sırt üstü uzanmak için başınızı geriye doğru attığınızda, kanalların içine sızmış olan bu kristaller bulundukları sıvının içinde hareket etmeye başlar. Bu hareket, sıvıya yanlış bir dalgalanma ivmesi verir. Kanalın içindeki sinir uçları bu sahte sıvı hareketini algılar ve beyne o an hızla kendi etrafınızda döndüğünüz veya takla attığınız bilgisini gönderir. Özellikle yatay kanala dökülen kristaller, sırf sırst üstü uzanma anında kişiye odanın içinde beşik gibi şiddetle sallandığı hissini verebilir.

Kristallerin yerinden kopmasını kolaylaştırabilecek bazı faktörler şunlardır:

• İleri yaşa bağlı hücresel yorgunluklar
• Başa veya boyna alınan sert darbeler
• İç kulağı etkileyen viral enfeksiyonlar
• Uzun süreli hareketsiz yatak istirahatleri

Kristaller yerinde olmasına rağmen hissedilen sallantı hangi durumları işaret eder?

Bazen hastalar yatağa yattıklarında etrafın şiddetle döndüğünü hissetmezler. Bunun yerine, yatağın içine doğru yumuşak bir şekilde battıklarını, vücutlarının pamuk üzerinde yüzüyormuş gibi hafiflediğini veya yatağın doğrusal bir hat üzerinde yavaşça kaydığını tarif ederler. Bu durum başın dönüşünü algılayan kanalların sağlıklı çalıştığı, ancak sadece yerçekimini algılayan otolit organların zayıfladığı veya asimetrik çalıştığı tablolarda ortaya çıkar. Sağ ve sol kulaktaki yerçekimi sensörlerinden biri daha zayıf sinyal gönderdiğinde, beyin bu asimetriyi yorumlamakta zorlanır. Düz bir zeminde yatmanıza rağmen, beyin sürekli olarak hafifçe bir tarafa doğru eğik olduğunuzu zanneder. Bu yanılsamayı düzeltmeye çalışırken de boşlukta süzülme veya translasyonel (doğrusal) kayma hissiyatı yaratır.

Yolculuk bittikten aylar sonra bile devam eden sallanma hissi neden olur?

Uzun bir gemi seyahati, türbülanslı bir uçuş veya günlerce süren bir tren yolculuğunun ardından karaya ayak basıldığında, yatağa uzanılan ilk gece hafif bir sallantı hissetmek normal karşılanabilir. Ancak bu durumun haftalarca, hatta aylarca devam etmesi Mal de Débarquement (Karaya Çıkış/ Kara Tutması) Sendromu adı verilen nörolojik bir tabloyu düşündürür. Bu durumda sorun iç kulağın fiziksel yapısında değil beynin adaptasyon yazılımındadır. Hareket halindeki bir araçtayken beyin, dalgaların veya sarsıntıların ritmine uyum sağlamak için iç kulak reflekslerini yeni baştan programlar. Yolculuk bittiğinde beynin tekrar durağan zemin moduna geçmesi beklenir. Ancak bu sendromda beyin o hareketli ortamın ritminde takılı kalır. Kişi gündüz arabaya bindiğinde veya yürüyüş yaptığında dışarıdaki hareketle beyindeki hatalı ritim eşleştiği için kendini oldukça iyi hisseder. Fakat gece yatağa uzanıp etraf sessizleştiğinde ve beden hareketsiz kaldığında, beyindeki o silinmemiş dalgalanma programı devreye girerek kişiye şiddetli bir teknede sallanma hissi yaşatır.

Geçmek bilmeyen kronik sallanma hissinde beynimiz nasıl bir hata yapar?

Geçmişte yaşanmış gerçek bir baş dönmesi atağının veya şiddetli bir stres döneminin ardından aylarca süren ve bir türlü yatışmayan sallantı hisleri, Persistan Postüral-Perseptüel Baş Dönmesi (PPPD) olarak adlandırılır. Bu durumda iç kulak iyileşmiş olsa bile, beyin yaşanan ilk travmayı unutamaz ve kronik bir alarm durumuna geçer. Sistem adeta aşırı duyarlı bir güvenlik kamerasına dönüşür. Dengeyi sağlamak için normalde iç kulağa güvenmesi gereken beyin, görsel detaylara ve bedenin yüzeyle temasına aşırı derecede odaklanmaya başlar. Yatağa uzandığınızda kaslarınızın gevşemesi veya karanlıkta görsel verilerin azalması, bu aşırı hassaslaşmış içsel tehdit algısını tetikler. Ortada fiziksel bir sorun olmamasına rağmen, beynin bu hatalı duyusal ağırlıklandırması kişiye yatağın sallandığı veya bedenin içsel olarak titrediği hissini verebilir.

PPPD tablolarında sallantı hissini tetikleyebilen gündelik detaylar şunlardır:

• Ekranlarda hızla kayan görüntüler
• Süpermarketlerdeki karmaşık reyon araları
• Zeminlerdeki geometrik ve göz yorucu desenler

Baş ağrısı olmadan gelişen migren, yatakta sallantı yaratabilir mi?

Migren kelimesi genellikle şiddetli, zonklayıcı ve karanlık bir odada yatmayı gerektiren baş ağrılarıyla ilişkilendirilir. Ancak vestibüler migren adı verilen özel bir türde, baş ağrısı hiç olmayabilir veya çok hafif geçiştirilebilir. Bu durumun ana özelliği, beyin sapındaki ve beyincikteki denge yollarının aşırı uyarılabilir hale gelmesidir. Sinir sisteminin bu hipereksitabl (aşırı tepkisel) durumu pozisyon değişikliklerine karşı anormal bir hassasiyet yaratır. Kişi yatağa uzandığında, başın konum değiştirmesiyle iç kulaktan gelen o küçücük sinyaller, migrenli bir beyin sapında devasa bir hareket fırtınası gibi algılanabilir. Bu durum saniyeler süren kısa ataklardan günlerce devam eden hafif ama rahatsız edici bir yatakta dalgalanma hissine kadar geniş bir yelpazede kendini gösterebilir.

Boyun kaslarındaki gerginlikler yattığımız yerde sallanma hissini tetikler mi?

Dengemizin görünmez mimarlarından biri de boynumuzun üst kısmındaki kaslar ve eklemlerdir. Boyun bölgesi, başımızın gövdemize göre hangi açıda durduğunu beyne ileten yoğun bir konum sensörü ağına sahiptir. Eğer boyun fıtığı, kireçlenme, ağır kas spazmları veya geçmişte yaşanmış kamçı travması gibi durumlar varsa, bu bölgeden beyne giden sinyaller bozulmaya başlar. Yatağa yatarken veya yastık üzerinde başınızı sağa sola çevirdiğinizde, boyun kaslarından gelen gergin ve hatalı sinyaller, iç kulaktan gelen normal sinyallerle beyin sapında birbiriyle çelişir. Beyin bu iki farklı veri kaynağını birleştirmekte zorlandığında, ortaya yönelim bozukluğu ve dalgalanma hissi çıkması muhtemeldir.

Sırt üstü uzanırken beliren sallanma hissinin asıl nedenini bulmak için hangi testler yapılır?

Bir kişi yatakta sallandığını tarif ettiğinde, bu hissin kaynağını sadece hikaye dinleyerek veya dışarıdan bakarak kesin olarak bulmak her zaman mümkün olmaz. Odyoloji kliniklerinde, iç kulağın tüm mikroskobik odacıklarını, yerçekimi sensörlerini ve beyinle olan iletişim hatlarını adım adım haritalandıran gelişmiş objektif testler kullanılır. Süreç genellikle yatak başı manevralarla başlar. Kişinin başı belirli açılarla çevrilip yatağa yatırılarak gözlerinde oluşan istemsiz titreşimler aranır. Eğer sorun mekanik bir kristal dökülmesi ise bu testler ilk ipucunu verir. Ancak sorun daha derinlerde, sinir yollarında veya beyin sapındaysa daha ileri teknoloji gerektiren fonksiyonel ve elektrofizyolojik test bataryalarına geçilmesi gerekir.

Göz hareketlerimiz, iç kulak kaynaklı sallantı hissi hakkında ne gibi ipuçları verir?

İç kulağımız ile göz kaslarımız arasında, saniyenin binde biri hızında çalışan ve görme alanımızı sabit tutmaya yarayan olağanüstü bir refleks bağı vardır. Başınızı ne kadar hızlı çevirirseniz çevirin, gözleriniz tam tersi yönde eşit hızda hareket ederek görüntünün bulanıklaşmasını engeller. Bu muazzam bağlantı, odyolojik testlerin temelini oluşturur. Videonistagmografi (VNG) adı verilen testte, hastaya karanlık bir ortamda özel kameralı gözlükler takılır ve karanlıkta gözlerin yaptığı en ufak istemsiz hareketler kaydedilir. Bu testin bir parçası olan kalorik değerlendirmede, dış kulak yoluna vücut ısısından biraz daha sıcak ve biraz daha soğuk hava veya su verilir. Bu ısı değişimi, hastayı hiç hareket ettirmeden iç kulaktaki yatay kanalın içindeki sıvıyı hareketlendirir. Böylece sağ ve sol kulağın yanıtları birbiriyle karşılaştırılarak bir tarafta zayıflık olup olmadığı anlaşılabilir. Video baş savurma testinde (vHIT) ise hastanın başı farklı düzlemlerde çok küçük ama hızlı açılarla pasif olarak hareket ettirilir. Bu esnada kameralar, gözlerin hedeften ne kadar koptuğunu ve bu kopmayı telafi etmek için yaptığı çıplak gözle görülemeyen sıçramaları yakalar.

İleri teknoloji cihazlarla kaydedilen istemsiz göz hareketlerinin türleri şunlardır:

• Yatay eksende kayan hareketler
• Dikey yönde vuran sıçramalar
• Kendi ekseni etrafında dönen hareketler

Boyun ve göz kaslarından ölçülen refleksler, sallanma hissinde nasıl bir yol gösterir?

Yatarken hissedilen sallanmanın en büyük sorumlularından olan yerçekimi sensörlerini (utrikül ve sakkül) değerlendirmek için ses dalgalarının gücünden faydalanılır. Vestibüler Uyarılmış Miyojenik Potansiyeller (VEMP) adı verilen bu testte, sesin sadece işitmeyi değil evrimsel bir miras olarak iç kulaktaki denge organlarını da uyardığı gerçeği kullanılır. Hastanın boyun kaslarına veya gözlerinin hemen altındaki kaslara küçük alıcı elektrotlar yerleştirilir. Ardından özel bir kulaklıkla kulağa ritmik tıklama sesleri gönderilir. İç kulaktaki yerçekimi sensörleri bu sesi algıladığında, saniyenin onda biri gibi bir sürede boyun ve göz kaslarına elektriksel refleks dalgaları gönderir. Bilgisayar ekranına yansıyan bu dalgaların yüksekliğine ve hızına bakılarak, kişinin yerçekimini algılayan sisteminde bir zayıflık veya asimetri olup olmadığı detaylı bir şekilde analiz edilebilir.

Bu test bataryası ile fonksiyonları ölçülen temel anatomik yapılar şunlardır:

• Utrikül
• Sakkül
• Superior (üst) ve inferior (alt) denge sinirleri

Denge platformu testleri sallantı hissinin kaynağını bulmada nasıl kullanılır?

Kliniğimizde kullandığımız dinamik postürografi cihazı sanal gerçeklik esasında çalışan bir cihazdır. Bu cihazı kullanarak yaptığımız testler, kişinin dengesini korurken görsel, vestibüler (iç kulak) ve somatosensoriyel (ayaklar, kaslar ve eklemlerden gelen) bilgileri nasıl kullandığını objektif olarak değerlendiren ileri düzey bir denge testidir.

Testler sırasında hasta, vücut salınımlarını hassas biçimde ölçebilen özel bir platform üzerinde durur. Farklı test koşullarında gözler açık veya kapalı tutulabilir; görsel bilgiler değiştirilebilir ve platform hareket ettirilerek zeminden gelen duyusal bilgi güvenilirliğini kaybedebilir. Böylece kişinin dengede kalmak için hangi duyusal sisteme ne ölçüde güvendiği ve değişen koşullara ne kadar iyi uyum sağlayabildiği değerlendirilir.

Özellikle sürekli sallanma, zeminde kayma veya hareket ediyormuş hissi, görsel ortamlarda artan baş dönmesi ve dengesizlik yakınmalarında bu değerlendirme önemli bilgiler sağlayabilir. Bazı hastalarda denge sistemi, vestibüler bilgiyi yeterince etkin kullanmak yerine görsel bilgiye aşırı bağımlılık gösterebilir. Bazılarında ise somatosensoriyel veya vestibüler bilgilerin kullanımında yetersizlik saptanabilir.

Dİnamik postürografi, farklı duyusal koşullardaki vücut salınımlarını ve denge performansını sayısal veriler ve skorlar halinde ortaya koyar. Böylece yalnızca hastanın ne kadar dengeli olduğu değil, dengeyi sağlamak için hangi duyusal stratejileri kullandığı da değerlendirilir.

Elde edilen sonuçlar, diğer vestibüler testler ve klinik bulgularla birlikte yorumlandığında, kişiye özgü vestibüler rehabilitasyon programının planlanmasına ve tedavi sürecindeki gelişimin objektif olarak takip edilmesineyardımcı olur.

İlaç kullanmadan sallanma hissini tedavi eden kristal manevraları nasıl uygulanır?

Eğer odyolojik değerlendirmeler sonucunda sallanma hissinin nedeni yarım daire kanallarına düşmüş olan kristaller olarak belirlenirse, bu durumun çözümü kimyasal ilaçlar değil tamamen fiziksel ve mekanik manevralardır. Amaç yanlış yere gitmiş olan bu mikroskobik parçacıkları, yerçekimi kurallarını kullanarak olmaları gereken ana merkeze geri dökmektir. Bunun için hastanın başı ve gövdesi, etkilenen kanalın geometrik yapısına uygun olarak belirli açılarla çevrilir. Örneğin en sık karşılaşılan durumlarda, hastanın başı bir yöne çevrilip yatağa yatırılır, ardından belirli saniye aralıklarıyla baş farklı açılara döndürülerek kişinin kendi etrafında dönmesi sağlanır. Bu ardışık hareketler, bir labirentin içindeki bilyeyi yavaş yavaş çıkış noktasına doğru yuvarlamaya benzer. Doğru açılarla ve uygun hızda yapıldığında, bu manevraların kristal kaynaklı dalgalanmaları düzeltme potansiyeli oldukça yüksektir.

Kliniklerde sıkça uygulanan spesifik manevralardan en iyi bilinenler şunlardır:

• Epley manevrası
• Semont manevrası
• Lempert manevrası
• Gufoni manevrası
• BBQ

Hasar gören denge sistemi, sallantı hissini azaltmak için nasıl yeniden eğitilir?

Kristallerin yerinden oynamadığı ancak iç kulak sensörlerinde zayıflama, viral hastalıkların sekeli veya yerçekimi algısında asimetri tespit edilen durumlarda beynin uyum yeteneğinden (nöroplastisite) faydalanılır. Vestibüler Rehabilitasyon Terapisi (VRT) adı verilen bu süreç hasarlı organı yeniden canlandırmak yerine, beyni bu hasara rağmen vücudu dengede tutmaya alıştırmayı amaçlar. Egzersizler genellikle gözler ve iç kulak arasındaki bağı kuvvetlendirmek üzerine kurulur. Hasta, bir hedefe gözlerini kilitlerken başını farklı hızlarda sağa sola veya yukarı aşağı ritmik olarak hareket ettirir. Amaç hareket halindeyken görüntünün bulanıklaşmasını engellemektir. Ayrıca kişide sallanma hissini en çok tetikleyen yatağa uzanma ve kalkma hareketleri kontrollü bir şekilde defalarca tekrar ettirilir. Beyin bu hareketlere sürekli maruz kaldıkça duyarsızlaşmaya başlar ve daha önce tehlike veya düşme olarak algıladığı bu sinyallere karşı verdiği abartılı yanıtları zamanla sönümler.

Rehabilitasyon sürecinde odaklanılan temel stratejiler şunlardır:

• Adaptasyon egzersizleri
• Habitüasyon (alıştırma) çalışmaları
• Duyusal ikame ve denge eğitimleri

İnatçı ve kronikleşmiş sallanma hissi tablolarında hangi ileri yöntemler tercih edilir?

Aylarca süren, inatçı karakterdeki sallanma hislerinde ve yolculuk sonrası gelişen kronik sendromlarda standart manevralar veya basit egzersizler çoğu zaman beklenen etkiyi göstermeyebilir. Bu noktada sorunun kaynağı, beyin sapında takılı kalmış hatalı bir yazılım döngüsü olduğu için daha karmaşık görsel-vestibüler uyaranlar devreye sokulur. Tedavi sürecinde, hastanın beyninde oluşan içsel salınım ritmi analiz edilerek buna zıt yönde hareket eden görsel akışlar kullanılır. Büyük ekranlar, hareket eden çizgili tamburlar veya sanal gerçeklik (VR) gözlükleri eşliğinde hastaya belirli baş hareketleri yaptırılır. Bu yoğun görsel akış, beynin takılı kaldığı o dalgalı ortam ritmini sıfırlamaya ve durağan zemin algısını yeniden inşa etmeye katkı sağlayabilir. Kronik tablolarda sinir sisteminin genel aşırı duyarlılığını azaltmak için yavaş tempolu geçişler ve nefes regülasyonu eşliğinde duyarsızlaştırma çalışmaları da programa dahil edilebilir. Süreç sabır ve tutarlılık gerektirse de doğru yapılandırılmış odyolojik yöntemlerle yatağa uzanılan anların o korkutucu dalgalanmalardan arınarak yeniden dinlendirici ve sabit bir hale gelmesi büyük oranda mümkündür. Eğitilen beyin, zamanla içsel pusulasını yeniden kalibre ederek sallantı yanılsamalarını geride bırakma eğilimindedir.

Dr. Ody. Emel Uğur

1982 yılında Çanakkale’de doğan Odyolog Emel Uğur, işitme ve denge sağlığı alanındaki akademik ve klinik çalışmalarıyla Türkiye’de öne çıkan uzmanlardan biridir. Meslek hayatına İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde başlamış, burada 15 yıl boyunca pediatrik odyoloji, otolojik hastalıklar ve vestibüler sistem bozuklukları üzerine yoğunlaşmıştır. 2015 yılından bu yana Acıbadem Sağlık Grubu bünyesinde görev yapmakta, çalışmalarını Acıbadem Altunizade Hastanesi ve Acıbadem Mehmet Ali Aydınlar Üniversitesi çatısı altında sürdürmektedir.

İstanbul Aydın Üniversitesi Odyoloji Doktora Programı mezunu olan Odyolog Uğur, tezinde EEG ve sanal gerçeklik teknolojilerini kullanarak hareket hastalığının beyin haritalandırmasını incelemiştir. Akademik olarak Acıbadem Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Odyometri Programı Başkanı ve öğretim üyesi olarak görev yapmakta, odyoloji eğitimine ve bilimsel üretime önemli katkılar sunmaktadır.

Klinik ve bilimsel ilgi alanları arasında vestibüler rehabilitasyon, sanal gerçeklik tabanlı denge terapileri, pediatrik odyoloji, işitme kayıpları ve yaşlı bireylerde bilişsel-vestibüler işlevler yer almaktadır. Auris Nasus Larynx, Frontiers ve Journal of Audiology and Otology gibi uluslararası dergilerde yayımlanan makaleleri ve kitap bölümleriyle odyoloji alanında bilimsel gelişime yön veren isimlerden biridir.